Gayatri Chakravorty Spivak’ın “Madun Konuşabilir mi?” başlıklı yazısı çağdaş siyaset kuramı literatürünün önemli klasiklerinden birisi. Gramsci’nin bir toplumda sesi olmayan, temsil edilemeyen, işleyiş mekanizmaları içinde kendini ifade edemeyen şeklinde tanımladığı madun (subaltern), “toplumsal hareketlilik yapılarına erişimi engellenmiş, idealden bir sapma, ne başkaldıran ne itaat eden, sesi kaybolmuş” niteliği dikkate alındığında Spivak’ın “madun konuşabilir mi?” sorusunun gerçekten de nasıl zor ve yerinde bir soru olduğu görülecektir. 

Maduniyet çalışmaları veya post-kolonyal düşünce gibi sınırları belirsiz de olsa Edward Said’den Spivak’a kadar pek çok düşünürle ilintilendirilen maduniyet mevzusuna Suriye’de rejim güçlerinin İdlib’deki Türkiye askerlerine yönelik hava saldırısının ardından Türkiye AB’ye gitmek isteyen mültecileri durdurmama kararı alması nedeniyle yeniden gündemimize giren mülteciliği çağrıştırması nedeniyle değindim. Bu çağrışım, yerleşik bir yapının organizasyonunda, güç dağılımında ve bunun toplumsal/sınıfsal/kültürel vs. aidiyetlere yansıyan kısımlarında karanlık alana süpürülen ‘madun’ ile kriz anlarındaki trajik boyutları dışında sessizlikle geçiştirilen ‘mültecilik’ arasında gördüğüm çarpıcı benzerlikten kaynaklanıyor sanırım. 

Mülteci, sığınmacı, göçmen vs. gibi hukuki-teknik tanım farklılıkları olmakla birlikte mücbir sebeple yaşam dünyasından, anlam dünyasından, kültür dünyasından, bağlamından kopan ve her anlamda belirsiz bir yolculuğa çıkmak zorunda kalan insanları kastediyoruz. Bugün yeryüzünde BM verilerine göre 70-80 milyonu bulan devasa bir nüfus bu konumda. Küresel görünüm bu sayının azalacağına dair bir emare de taşımıyor. Genel eğilim bu sayının gidecek artacağı yönünde. O halde sahile vuran bebek ölümünde veya sınırların sıfır noktasında dikenli tellerin, gaz ve sis bombalarının ve hatta gerçek kurşunların hedefi kılındıkları koşullarda gündemimize girebilen bu insanlara, bu konuma dikkat kesilmek durumundayız. Uluslararası ilişkilerin seyri ve güç denklemi içinde bir başlık olarak dile gelen bu insanlar tıpkı madunlar gibi “sesi olmayan, temsil edilemeyen, işleyiş mekanizmaları içinde kendini ifade edemeyen”, “toplumsal hareketlilik yapılarına erişimi engellenmiş, idealden bir sapma, ne başkaldıran ne itaat eden, sesi kaybolmuş” “amorf” bir varlık olarak ele alınıyorlar. 

2011 yılında ilk kafilesi ülkemize gelen ve sayıları resmi rakamlara göre 4 milyona yaklaşan bu insanların bugüne kadar sesini duyan oldu mu? Nesnesi olarak yer aldıkları bu politik hengâmede ne söylüyorlar? Daha doğrusu niye bir şey söylemiyorlar? Veya nasıl oluyor da bir şey söylemiyorlar? Söyleyecek bir şeyleri mi yok, seslerini mi kaybettiler? Yıllardır geldikleri bir ülkede varlıklarına, talep ve beklentilerine, hayallerine ve acılarına dair ağızlarından hiçbir şey duymadığımız bu insanlar ne tür bir ilişki ağında yer alıyorlar? Bunca zaman sessiz, dilsiz, konumsuz bırakan bu vaziyet nasıl bir şeydir? 

Bauman “Bir kez mülteci olan, sonsuza dek mültecidir. Kaybettiği (ya da artık mevcut olmayan) yuvasına giden yollar kesilmiştir, yaşadığı araftan çıkan bütün yollar cehenneme gider” diyor. Şahin Uçar Hoca bir konuşmasında hatırlayamadığım birisine referansla “zamanı bağlamak”tan bahsetmişti nesiller arası kültürel aktarım için. Mültecilik nesiller arası bağlantının/aktarımın insanın kendi hayatında kesintiye uğraması hatta söz konusu bağlantı/aktarım düzeneğinin dağılmasıdır. Zamanın, akışın, sürekliliğin kopması, insanın kaygan, kırılgan ve belirsiz bir zemine mahkûm olmasıdır.  Bilindiği üzere Hamlet’te, bozulmuş devletin prensi kralın hayaletiyle karşılaşınca şöyle der: ‘The time is out of joint.’ Derrida, ‘Marx’ın Hayaletleri’ kitabında Shakespeare’in Hamlet’inden aldığı bu sözü ‘zaman yerinden çıkmış, zaman aklını kaçırmış, ayarı bozulmuş vs.” şeklinde yorumlamak gerektiğini söyler. Türkçe’ye “zamanın çivisi çıktı” olarak çevrilen söz esas itibariyle tıpkı normalin akışı ile anormal olan hayaletin yan yana gelerek bir anomaliye yol vermesi gibi mültecilik de vaziyeti itibariyle rutinimize musallat olan bir “hayalet” olarak görülmekte ve öyle muameleye tabi tutulmakta. İçeriye alınsa bile içerinin görünmeyen çatlaklarına, kovuklarına, karanlık köşelerine yerleştirilen ‘mülteciler’i sarmalayan derin sessizlik ancak hayatımızın olağan akışında ters giden bir şeyler olursa maruz kalınan bir acı çığlığa dönüşebiliyor. Tıpkı daha önce kıyıya vuran Aylan bebekte olduğu gibi veya şu günlerde yukarıda da değindiğim gibi İdlib’deki gelişmeler üzerine Türkiye’nin Avrupa’ya gitmek isteyenleri durdurmayacağını açıklaması ve ardından sınıra yığılan mültecilerin oluşturduğu dramatik tabloda gördüğümüz gibi. 

O halde bu vesileyle iki hususa dikkat çekmemiz gerekiyor. Birincisi, mültecilerin veya mülteciliğin krize, acı bir çığlığa dönüştüğü an. Bu noktada yapılanlar, edilenler ve bu yapılıp edilenlerin insani, ahlaki ve ilkesel nitelikleri. İkincisi ise içerinin görünmeyen çatlaklarına, toplumsal hayatımızın ulaşılmayan kovuklarına, gündelik hayatımızın karanlık bölgelerine süpürülen mülteciliğin, mültecilik olmaklıktan kaynaklanan çok büyük bir kriz ve kulakları sağır eden, dayanılması güç bir acı çığlık olduğu gerçeğidir. Mültecilik ile baş etme stratejisinin sessizlik olmayacağı, sessizliğin çaresiz bir kaçış ve sorun çözmekten ziyade çarpan etkisiyle sorun büyüten bir pozisyon alış olduğu açıktır. Sadece ülkemizde değil tüm yerkürede en önemli sorun başlıklarından birisi olan “mültecilik” Harvey’in ifadesiyle “zamanın ve mekânın sıkıştığı” günümüz dünyasında sessizliğe vererek, acil ihtiyaçlarını karşılayarak hatta, çok şahit olmasak da, mevcut uyum/entegrasyon politikalarını uygulayarak bile halledilemez. Zira çok daha iradi göçlerin ve istekli kabullerin olduğu süreçlerde bile “zamanın bağlanamadığı” dolayısıyla “kayıp kuşaklar”ın oluştuğu gerçeği dikkate alınırsa karşı karşıya olduğumuz şeyin nasıl önemli, ciddi ve acil olduğu görülebilir. Mültecilik iradi olmayan, geri dönüşsüz ve belirsiz bir konumdur. Bu konumun sadece mültecilerin hayatıyla sınırlı olduğunu düşünmek, etkilerinin sadece onlara olduğunu söylemek, en iyimser çözümde bile sabit ve değişmemesi gereken olarak kendimizi “garantiye” almak ve böylece devam etmek veya devam edebileceğimizi düşünmek bizim sorumluluk savan temelsiz iyimserliğimizden kaynaklanıyor. Mülteciler, Derrida’nın vurguladığı gibi bize “musallat olan hayaletler” gibi. Daha önce başka vesilelerle ifade ettiğim üzere yüzleşilmesi, hesaplaşılması, hal yoluna koyulup usulünce geride bırakılması gerekenler yapılmadığı için zamanın çivisi çıkmış durumda, yapılmadığı için Türkiye’nin ve dünyanın üzerinde “mülteci” hayaleti dolaşmakta. Zamanın çivisinin çıkmış olması kozmik bir düzensizlikten, bizleri aşan dolayısıyla çaresizce maruz kaldığımız bir doğa felaketinden kaynaklanmıyor. Maduniyet çalışmalarının önemli isimlerinden birisi olan Ranajit Guha “dünya tarihinin ve devletçi kaygıların gürültüsü, tarih yazımını gündelik yaşamın iç çekiş ve fısıltılarına duyarsız kılmıştı” diyor. Dünya yeryüzünde milyonlarca erkeğin, kadının ve çocuğun iç çekişlerine ve fısıltılarına duyarsız kılan insandışılaştırıcı bir gürültünün eşliğinde yol almaya çalışıyor. Umarım yolun yol olmadığını anlamak için daha büyük krizleri yaşamamız gerekmez. 

The post Mültecilik, zamanı bağlayamamak ve naif iyimserliğimiz appeared first on Özgür Eğitim-Sen.

21.Yüzyıl bir diaspora yüzyılı olarak anılmaya namzet. Birleşmiş Milletler verilerine göre on milyonlarca mülteci dünyanın çeşitli bölgelerinde ya kendileri için bir çeşit karantina uygulamasını hatırlatan kamplarda kalıyorlar ya da önlerine çıkarılan tel örgüleri hayatları pahasına aşmak için mücadele ediyorlar. Dünya onlara, Zygmunt Bauman’ın isabetle kaydettiği gibi “atık insan” muamelesi yapıyor. Mülteci ya da sığınmacı; tanımlama ne olursa olsun onlar artık bir addan yoksunlar. Bireysel özellikleri, farklılıkları, kişilikleri, yeterlilikleri ve yetenekleri ne olursa olsun boyunlarında asılı duran yaftada yazılı olacak isimleri: Mülteci, sığınmacı…

Yunanistan sınırında ortaya çıkan fotoğraf, dünyanın neresinde olursa olsun tüm mültecilerin kimliğini tanımlıyor. Bu tanım içinde duvarlar, dikenli teller, silahlı asker ve polislerden başka bir şey yok. Kendi evlerinden kopmuş, koparılmış insanlar artık geriye dönemezler. Ne var ki ileriye de gidemezler. Gitseler bile gittikleri yere ait olmadıkları sürekli kendilerine hatırlatılacak, dışta, dışarıda tutulmaları için her şey yapılacak ve bulundukları her yerde orada bulunmaları ancak geçici olmak kaydına bağlanacaktır. Onlar sürgün değil, dünyadaki cehennemin sürekli sakinleridir. Bir ikametgâhtan süresiz yoksundurlar. “Bir kez mülteci olan, sonsuza dek mültecidir. Kaybettiği (ya da artık mevcut olmayan) yuvasına giden yollar kesilmiştir, yaşadığı araftan çıkan bütün yollar cehenneme gider” diyor Bauman.

Mülteciler sınırı aşmaya çalışıyorlar. Ne var ki aşacakları sınırın ötesi de bir dizi sınırla bölümlenmiş vaziyette. Sınırın iç taraflarında yaşayan halk; sosyal, ekonomik ve kültürel gerilim hatları ile birbirinden ayrılmış halde yaşamaya mahkûm. Sınırın iç taraflarında gettolar, yoksul mahalleleri, evsizler; beri tarafta izole, yalıtılmış, güvenlikli, ayrıcalıklı ve müreffeh durumda olanlar var. Sınırın iç tarafında yaşayan bu iki grubun ikincisi, kendi izole, yalıtılmış, ayrıcalıklı dünyasının bir parçası olmayanlara bir mülteciye bakar gibi bakıyor. Onun için bir tehdit, bir yabancı onlar. Onları güvenlikli yaşamının içine sokmak istememesi bu yüzden. Mülteci ise bu iki grup için de bir tehdit, asla kapılarının önüne dökülmesini istemedikleri “çöp insanlar” mesabesinde. Mülteci sınırın öte yanına ulaşabilirse eğer iki kere kaybeden olmaktan kurtulamayacak. Sınırın öte tarafındaki kaybedenlere karşı da kaybeden o.

Modernite başından beri bir düzene koyma, ayırma, parçalama ve istenmeyenden kurtulma süreçlerini işaret ediyordu. Nazi toplama kampları da Sovyet Gulagları da bu süreçlerin aşırıya varan ilerlemesinin sonuçlarıydı. Şimdi gelinen nokta ise küresel bir “Vahşi Batı” ruhu ile çekip çevrilen bir dünya manzarası.

Düşünürün vukufiyetle tanımladığı gibi içeride “ıskarta hayatlar”, onlar içeride; ne var ki için dışı olmaya mahkûmlar. İşe yaramadıklarına kanaat edilmesi durumunda zaten eğreti haldeki içerili olma halleri her an “atık” damgası yeme tehdidi altında bırakıyor onları. Öte yanda mülteci, içerideki dışın da dışı. Devletsiz, yersiz yurtsuz. Kendisine hiçbir kanun ile muamele edilmeyecek olan. Dolayısıyla kanun-dışılığı insan-dışılığa evrilmesinin ahlaki gerekçesi kılınmış kişi.

Dünyanın bugünkü varolma biçimi, insanı insan-dışı hale getiren bir işleme prosedürüne sahip. Bu varolma biçimi bir tercih. Tercih edilen hayat bunu ve bunları önümüze getirecek. Belki daha fazlasını, asla daha azını değil ama.

Ali Aydın/Özgür Eğitim-Sen Genel Sekreteri

The post Mülteciler,yeryüzünün lanetlileri ve ‘Vahşi Batı’ ruhu appeared first on Özgür Eğitim-Sen.